Το Θερμήσι και το Κάστρο του στην Ιστορία, τις Παραδόσεις και τα Δημοτικά Τραγούδια
του Γιάννη Μ. Σπετσιώτη
Δύο παλαιότατες μαρτυρίες που αναφέρονται στο βιβλίο«Acta et Diplomata Craeca medii aevi sacra et profamacollecta ediderunt» των Franciscus Miklosich και JosephusMuller με θέμα τις διαπραγματεύσεις μεταξύ Βενετών και Τούρκων για την καλοτυχία του κάστρου, εμπλουτίζουν τα πενιχρά στοιχεία της ιστορίας της Θερμησίας εκείνων των χρόνων και μαρτυρούν την παραχώρηση του κάστρου από τους Τούρκους στους Βενετούς.1
Στην πρώτη, με ημερομηνία 17 Μαρτίου 1480, σελ. 3,σημειώνεται: «Του… σουλτάν Μουχαμέτ προς τους ευγενεστάτους άρχωντας και προβεδούρα του Ναυπλίου και της Μωνεμβασία… όταν επηήσαμεν συμφονίαν μετά την εκλαμπροτάτην αυθεντίαν της Βενετήας ή από τον δεσπότην του Μωρέως και εις τον καιρόν τις μάχης ενάρθησαν πάλην εκ της αυθεντίας μου, όλα να στρέφονται προς ημάς. εστέρχθηγουν και από τα δύο μέρη η τιαύτη συμφωνία. Νυν δε τα κάστρι τα λεγώμενα Θερμίς και Βάτηκα και Αμπερτόκαστρο ήταν πρότα εις την εξουσίαν τις αυθεντίας μου, και εις τον καιρόν τις μάχις επάρθησαν αφημών. καθώς ήνε γνόριμων και φανερόν εις τους πάντες και «ουδέν αντιστράφησαν προς την αυθεντίαν μου, το ληπόν οι χρεοφειλέτε και οι χαρατζάρι της αυθεντίας μου φεύγουν και έρχοντε και κατοικούν εις τα ιρημένα κάστρι και ευγένουσιν και ζημιόνουν τον τόπον μου. επηδίκαι φάλεα της αγάπης μας διαλαμβάνουσιν, ότι να στρέφουντε τα ιριμένα κάστρι προς την αυθεντίαν μου και επιδί ουδέν αντιστράφηκαν να χαλαστούσιν, να ένε χαλαζμένα παντελός δια να μιδέν φεύγουν οι άνθρωποι της αυθεντίας μου…».
Στη δεύτερη επιστολή, με ημερομηνία 30 Απριλίου 1481, σελ. 308, αναφέρεται: «Σουλτάν Μουχαμέτ… Περί δε του Θερμιτζίου και της αλυκής αυτού και Καστριτζίου άπερ εν τοις ημετέροις κατά στίχοις εγράφησαν και εις τρόπον τιμαρίον εδόθησαν τοις ημετέροις δούλοις, ούτω γαρ απεφήναντο και οι εκείσε επιστήμονες άνθρωποι, ότι υπό την εμήν και αυτοίς εξουσίαν ήλθον, ότε επήρα τον Μορέαν, και έως του νυν τα περίχωρα αυτών οι ημέτεροι νέμονται δούλοι, αλλά δια την ημών αγάπην και καθαράν φιλίαν και διότι προσεχώς εισί τοις υμετέροις τόποις, έστωσαν τη αυθεντία των Βενετών, αυτά δηλονότι τα ειρημένα κάστρη, έστω δε και τόπος αυτοίς περί αυτά, όσον αναγκαίως χρήζουσι τους δε περί αυτά τόπους, ους οι ημέτεροι νέμονται δούλοι νεμέσθωσαν άνευ λόγου τινός και οχλήσεως της αφ’ υμών».
Επίσης στο βιβλίο του Ματθαίου Κιγάλα με τίτλο «Νέα σύνοψις διαφόρων ιστοριών…», διαβάζουμε: «Τότε, το 1537, παρεδόθη εις τους Τούρκους το Θερμίση, σελ. 462». Ίσως, στους χρόνους εκείνους, να υπήρχε κάποιος μικρός οικισμός που παραδόθηκε κατά την Α΄ Τουρκική κυριαρχία (1540-1686).2 Αργότερα ο Μητροπολίτης Αθηνών Μελέτιος3 στο βιβλίο του «Γεωγραφία Παλαιά και Νέα», σημειώνει: «Φλιούς πόλις παραθαλασσία (της Αργολίδος) κοινώς λεγομένη Θερμήσι, σελ. 427».4 Αλλά και ο Μητροπολίτης Μονεμβασίας Δωρόθεος στο «Βιβλίον ιστορικόν» αναφέρει ότι «το 1537 παρεδόθη και το Θερμήσι. Πρόκειται πιθανώς περί του Φλιούντος κατά το Ναύπλιον παρεδόθη εις τον Κασίμπασιάν».5 Θεωρούμε, πως οι δύο ιεράρχες για λόγους που δεν γνωρίζουμε, ίσως, συγχέουν το Θερμήσι με την αρχαία πόλη Φλιούς που βρισκόταν στην περιοχή της Νεμέας και αποτελούσε μαζί με τις όμορες πόλεις το Άργος, την Κόρινθο, την Σικυώνα, την Επίδαυρο και την Τροιζήνα την εξάπολη της Πελοποννήσου. Είναι, επίσης, πιθανόνκάποια περιοχή γύρω από τον Φλιούντα να ονομάζεται Θερμήσι. Ο Αντώνιος Μηλιαράκης6 στα μέσα του 19ου αιώνα κάνει λόγο για το «κώμιον» Θερμήσι που κατοικείται από Βαλτετσιώτες ποιμένες και γεωργούς και μερικούς Καστριώτες, συνολικά εκατόν δέκα τέσσερα άτομα, που ασχολούνται και με την «ελαιοφυτείαν». Εκεί βρίσκεται η περίφημη αλυκή της Θερμησίας, μία από τις μεγαλύτερες του ελληνικού κράτους,7 που η ύπαρξή της συνδέθηκε με την ιστορία και τη λαογραφία του κάστρου.
Σε ό,τι αφορά την εκπαίδευση, μετά την ψήφιση του νόμου Β΄ΤΜΘ/1895, ιδρύθηκε στο Θερμήσι Γραμματοσχολείο που καταργήθηκε, ωστόσο, τον επόμενο χρόνο «ένεκεν ελλείψεως μαθητών». Το σχετικό με την κατάργηση του Σχολείου ΦΕΚ 107/21 Σεπτεμβρίου 1896, στηρίχθηκε στην ΣΤ΄ πράξη της 5ης Σεπτεμβρίου 1896 του Εποπτικού Συμβουλίου Αργολίδος προς το Υπουργείο Παιδείας που ανέφερε ότι: «Καταργείται το Γραμματοσχολείο Θερμησίου διότι, πλην ελαχίστων παραχειμαζόντων οι οποίοι διαμένουν, δεν υπάρχουν ενταύθα άλλοι κάτοικοι». Σύμφωνα με τα στατιστικά αποτελέσματα της απογραφής του Οκτωβρίου 1896 το Θερμήσι είχε τότε διακόσιους εξήντα τρεις κατοίκους (εκατόν πενήντα τρεις άνδρες και εκατόν δέκα γυναίκες).8
Το μεσαιωνικό-ενετικό κάστρο του Θερμησίου ή της Θερμησίας, αν και μικρότερο σε σχέση με άλλα παρόμοια κάστρα της Ελλάδας, έχει πλούσιο παρελθόν. Το κατέγραψαν ο αείμνηστος Λίνος Μπενάκης9 που ασχολήθηκε πρώτος με την ιστορία του και στη συνέχεια ο Γιάννης Ησαΐας.10
Αξιόλογα, όμως, είναι και τα λαογραφικά στοιχεία, οι παραδόσεις και τα τραγούδια που σχετίζονται τόσο με τοπικά όσο και με γενικότερα στοιχεία που διασώζονται για τα κάστρα. Την παρακάτω παράδοση με τον τίτλο «Παράδοσις περί του φρουρίου της Θερμησίας» βρήκαμε στο περιοδικό «Λαογραφία» καταγεγραμμένη από τον Νικόλαο Γ. Πολίτη.11Τη μεταφέρουμε στη σημερινή μας γλώσσα. «Οι αλυκές της Θερμησίας (χωριού) της Ερμιονίδας ήσαν θαυμαστές από την εποχή της βενετοκρατίας όπως βλέπουμε στις εκθέσεις των Βενετών που προνοούσαν και ενδιαφέρονταν για την Πελοπόννησο. Υπερασπιζόταν (τις αλυκές) ένα βενετικό φρούριο κτισμένο πάνω σε απότομο βράχο που απέχει από τη θάλασσα περίπου μισή ώρα. Με το φρούριο αυτό συνδέεται μια παράδοση που την άκουσα από τους κατοίκους της περιοχής το 1878 όταν πέρασα από την Ερμιονίδα και μου τη διηγήθηκε ο Γεώργιος Π. Φωτόπουλος. Σύμφωνα με εκείνη την παράδοση μέσα στο φρούριο που για πολλά χρόνια πολιορκούσαν οι Τούρκοι κατοικούσε μια νέα και όμορφη βασιλοπούλα. Το κάστρο όμως ήταν δυσπόρθητο και οι Τούρκοι δεν μπορούσαν με κανένα τρόπο να το κυριεύσουν. Ο βεζίρης τους τότε αφού εγκαταστάθηκε στον απέναντι λόφο κατόρθωσε με δόλο να μπει μέσα στο κάστρο. Ένας δερβίσης του μεταμορφώθηκε σε μοναχό, εξαπάτησε τους φρουρούς και μπήκε μέσα στο κάστρο. Τότε η βασιλοπούλα για να μην πέσει στα χέρια των Τούρκων γκρεμίστηκε από τις επάλξεις του φρουρίου και τότε ο λόφος αυτός ονομάστηκε «η ράχη του βεζίρη».
Είναι προφανές ότι και στη διήγηση αυτή έχουμε μια παραλλαγή της παράδοσης «Περί του κάστρου της Ωριάς (Ηωραία του κάστρου, Το Ωραιόκαστρο). Τα δημοτικά τραγούδια που «αφηγούνται» τέτοιου είδους γεγονότα ονομάζονται παραλογές. Ακολουθούν στίχοι δημοτικών τραγουδιών με βάση την παράδοση που αναφέραμε:
Καλογεράκι εγίνη, ράσα φόρεσε,
πάγει στην πόρτα, κλαίει, πέφτει, προσκυνάει,
κλαίει και γονατίζει και παρακαλάει:
πόρτα της μαυρομάτας της Βασίλισσας.
Κι η κόρη σαν τον είδε, έπεσε στο γιαλό.
Και αλλού:
Η πόρτα μισανοίγει, γέμισε η αυλή.
Άλλοι στ’ άσπρα χυθήκαν κι άλλοι στα φλουριά.
Κι αυτός μέσα στην κόρην, πούναι στα γυαλιά,
κι η κόρη σαν τον είδε, πέσε στο γιαλό.12
ΦΩΤΟ: «Εκδρομή φίλων στο κάστρο του Θερμησιού με τα …μέσα της εποχής, 10 Μαΐου 1936». Μιχ. Παπαβασιλείου, Μιχ. Σπετσιώτης, Γ. Μαρμαρινός, Απ. Φραγκούλης, Στ. Μαρμαρινός. Από το προσωπικό αρχείο του αγαπητού φίλου και συμμαθητή Λευτέρη Μαρμαρινού. Τον ευχαριστώ θερμά!
ΣΗΜ.
